Niedawno – przy okazji dyskusji na temat kawy pitej na tarasach toskańskich kawiarni przez wybitnych twórców kultury polskiej – Valser zauważył w komentarzu, że Włosi opanowali sztukę przyrządzania kawy do perfekcji. To oczywiście prawda. Aspektów tej sztuki jest wiele. Skupię się na jednym z nich i napiszę kilka słów o najbardziej znanym typie domowej kawiarki i jej twórcy, Alfonsie Bialettim. Wielu Nawigatorów zapewne korzysta z kawiarki moka (nazwa pochodzi od miasta Mokka w Yemenie, do XVIII wieku głównego portu kawowego świata). Osobiście posiadam małą mokę na dwie filiżanki kawy, 130 ml, której używam codziennie.

Moka, wprowadzona na rynek w 1933 roku przez Bialettiego, pozwoliła przygotować w domu napar porównywalny do kawy, którą dotąd można było pić tylko w barach i restauracjach. Inaczej niż istniejące wówczas kawiarki – takie jak La Napoletana, złożona z garnka do gotowania wody i imbryka, którą odwracano, aby wrzątek przesączył się przez kawę do imbryka – moka parzy kawę pod ciśnieniem. Para powstająca, kiedy woda w dolnym zbiorniku zaczyna wrzeć wypycha gorącą wodę w górę lejka zakończonego sitem na kawę. Kawa zbiera się w górnej części kawiarki, imbryku. Ciśnienie jest kilka razy niższe niż w barowych maszynach do kawy, ale napar, który powstaje ma wystarczającą gęstość i aromat, by sprawić, że moka znajduje się dziś w każdym włoskim domu. Charakterystyczny szmer kawy przechodzącej przez rurkę w imbryku towarzyszy codziennie rano milionom Włochów. Kawa wypita w barze jest dla wielu drugą kawą wypitą w ciągu dnia. Moka Bialettiego stała się jednym z ikonicznych produktów włoskiego designu, obok maszyny do pisania Olivetti czy skutera Vespa – osy – firmy Piaggio (Vespa ma również mniej znaną, pracującą kuzynkę, trójkołową Ape, czyli pszczołę). Szacuje się, że do dziś firma Bialetti sprzedała na świecie około 300 milionów egzemplarzy moki. Syn Alfonsa, Renato, przejął i rozwinął firmę po wojnie. W latach 50 powstało też słynne logo Bialettiego „omino coi baffi” – człowieczek z wąsami, karykatura wąsatego Renato. Dzięki wynalazkowi Bialettiego możemy cieszyć się pyszną kawą w domowym zaciszu, nie zakłócając swoją obecnością rozmyślań twórców kultury polskiej delektujących się kawą na tarasach toskańskich kawiarni. 

Wróćmy jednak do twórcy moki. Alfonso Bialetti urodził się w 1888 roku w Casale Corte Cerro w Piemoncie. Bardzo młodo wyemigrował do Francji, gdzie pracował jako hutnik. W wieku 30 lat powrócił w swoje rodzinne strony, by w 1919 roku, w miejscowości Crusinallo, założyć zakład hutniczy Alfonso Bialetti & C. - Fonderia in Conchiglia. Zakład specjalizował się w kokilowym odlewaniu aluminium. Jest to metoda odlewania metali – w szczególności cynku, miedzi, aluminium, czy cyny – do trwałej metalowej formy, tzw kokilii (conchiglia, wł. muszla). Zaletą metody jest to, że za pomocą jednej formy można wykonywać małe i średnie odlewy w bardzo dużych ilościach. 

Epoka, w której Bialetti zakładał swój zakład była, przynjamniej we Włoszech, epoką aluminium. Kraj nie posiadał rud żelaza ani przemysłu stalowego, które można by porównać z zasobami i produkcją przemysłową ówczesnych potęg gospodarczych – Wielkiej Brytanii, Niemiec czy Francji. Aluminium, opisywane jako “lekki metal nowej ery” było też istotnym motywem propagandy włoskich faszystów promujących rozwój rodzimego przemysłu, który skierowany miał być na nowoczesność i opierać się na technologiach przysłości. Jak pisał publicysta Arnaldo Mussolini, brat Benita: “Nie mamy żelaza, mamy aluminium”. Do produkcji aluminium potrzebny jest boksyt. Włochy posiadały niewielkie złoża w Apulii, Kampanii i na Sardynii. Korzystały też z dużych złóż w Albanii stanowiącej wówczas coś w rodzaju surowcowego zaplecza kraju. Oprócz boksytu do produkcji aluminium potrzeba też dużej ilość prądu elektrycznego (aluminium uzyskiwane jest poprzez elektrolizę, tzw proces Halla-Héroulta). Dzięki alpejskim elektrowniom wodnym północne Włoch miały energii elektrycznej pod dostatkiem. Aż do lat 70, kawiarki moka były produkowane wyłącznie z aluminium. Później pojawiły się modele ze stali nierdzewnej. Dziś około 30% produkowanych jest z stali – stalowych kawiarek można używać na kuchni indukcyjnej.

Wracając do włoskich kawiarni – istnieje wiele słynnych, każda z własną historią i stylem. Odwiedziłem kilka z nich. Najbardziej jednak lubię małe lokalne bary, które znaleźć można wszędzie, nawet w najbardziej turystycznych miejscach, np na obrzeżach Wenecji. Czasem przy stoliku siedzi kilku lokanych emerytów. Najczęściej ktoś stoi przy barze i rozmawia z właścicielem. Na stolikach, a czasem na podłodze leży lokalny dziennik albo Gazzetta dello Sport. Kawa jest zawsze doskonała i niedroga – do niedawna, cena un caffè (czyli espresso) nie przekraczała jednego euro. Większość gości wypija kawę, wymienia parę zdań z właścicielem (lub barmanem) i wychodzi. Nie widziałem nigdy Włochów delektujących się kawą: jej jakość jest rzeczą oczywistą. Kawa jest środkiem do celu, zastrzykiem energii potrzebym, by załatwić jakąś sprawę, pokonać przeszkodę, przetrwać dzień. Ponieważ każdy, nawet najbiedniejszy obywatel, powinien mieć prawo do kawy, w Neapolu powstała instytucja tzw caffè sospeso, “kawy zawieszonej”, którą mogą wypić w barze za darmo ci, których akurat na kawę nie stać. Kto może sobie na to pozwolić, płaci za kawę podwójnie. Ta druga, opłacona już kawa (zdeponowana, by tak rzec, w banku kawowym) oferowana jest przez właściciela/barmana tym, którzy nie mają na kawę pieniędzy.  

Zmierzając do konkluzji. Jeśli już naprawdę nie możemy zostać w domu ciesząc się kawą z moki Bialettiego, jeśli naprawdę musimy jechać do Włoch i pić tam kawę, pijmy ją w małych lokalnych barach. Zapewne nie przyjdą nam do głowy pomysły na kolejne wspaniałe spektakle i arcydzieła literatury polskiej, będziemy jednak mieli okazję poczuć rytm włoskiego życia i być może usłyszeć i zobaczyć coś, co nas zainteresuje i zapadnie w pamięć.        

https://en.wikipedia.org/wiki/Alfonso_Bialetti

https://www.bialetti.com/ee_en/our-history

 

---

tagi: włochy  kawa  bialetti  moka  aluminium 

	MJC
	15 lutego 2026 12:26

39     1255    19 zaloguj sie by polubić